مقدمه
فروردین به سبب باور ها وآیین ها ی ویژه ای که از دیر باز در آن وجود داشته یکی از ماه های محترم ومقدس دوران باستان بشمار می رفته است ، یکی از این حرمت ها از آن سبب است که ایرانیان باور داشته اند نخستین روز فروردین هم زمان با حرکت وجنبش گیتی وپای گرفتن هستی است .
در آیین مهر پرستی در ساعات اولیه روز اول فروردین آیین قربانی وبه مسلخ عشق رفتن انجام می گرفته است .با اینکه ما از تاریخ باستان بندرت اطلاع موثقی در دست داریم اما شواهد ادبی ما می تواند پرده از بسیاری از راز های تاریخ بردارد . مادر این نوشتار کوشیده ایم تا با این آیین از طریق شواهد ادبی بیشتر آشنا گردیم .
در ماه فروردین جشن های فراوانی برگزار می شده است از قبیل :جشن فروردگان ،جشن فروردینگان ،جشن های گهنبار ،جشن آبریز گان ،نوروز بزرگ وجشن خردادروز .اما در روز اول فروردین که مصادف بوده با نزدیک شدن خورشید به زمین وبرابر شدن روز وشب آیین هاومراسم مخصوص انجام می گرفته است که این آیین ها در مصر ،بابل وایران وهند رواج داشته است ودر دوره ای که آیین مهر پرستی به اروپا میرسد درآنجا نیز این مراسم رواج می یابد .
· عید قربانی انسان ها
از بنیاد هایی که در فروردین ماه وجود داشته عید قربان مهر یسنان بوده است .در ساعتی که خورشید طلوع می کرده بنا به اعتقادشان که، جان پرتوی از نور خورشید است ودوباره باید به اصل خود برگردد ،این لحظه را بهترین زمان برای بازگشت به اصل می دانستند وکسانی که قابلیت شهید شدن را داشتند در قربانگاه حاضر می شدند وسر خود رابه تیغ قصاب عاشقان می سپردند وجسم مرداری را به روح ملکوتی بدل می کردند .
در آثار ادب فارسی باز تابی از بقایای این تصور را می توان بازشناسی کرد .
ببین صحبت عید با مدت گل ببین ربط نوروز باعید قربان
(وحشی بافقی )
ای عید من آن روز که قربان تو باشم نوروز من آن روز که مهمان توباشم
(عمادکرمانی)
از شام زاده صبحش واز صبح زاده عید وز عید زاده مرگ بداندیش ابترش
(خاقانی )
· قربانی دشمن
در زمان جمشید چون نوروز فرا می رسید وهمراه پیروزی وشادمانی بود این آیین تغییر شکل داد ودر این روز دشمنان را به قربانگاه می بردند .
خجسته عید تو ،وپیش تو عدو قربان شب تواز شب وروزت زروز خرم تر
روزت همه عید باد ونوروز ماهت همه فروردین ونیسان
قربان شده همچو اشتر و گاو پیش تو عدو به عید قربان
(امیر معزی )
· قربانی انسان
در تعلیمات زردشت انسان کشی دیده نمی شود. اما در آیین میتراییسم (خورشید پرستی )یا (مهر پرستی )با توجه به آثار به جامانده در غاری در ناحیه کاپو در دیواره غار پیکره ای را می بینیم که مردی چشمان مرد دیگری را بسته وشمشیری بالای سر اوگرفته است که با مراسم قربانی این کیش مطابقت می کند .در این صحنه تصویری که چشم او بسته شده داوطلب قربانی است وشمشیر به دست همان قصاب عاشقان است .در آثار ادب فارسی شواهدی وجوددارد که بستن چشم مقتول رادر هنگام قتل تایید می کند .
در فرهنگ ایران باستان ص 206 آمده ((داریوش بزرگ پیکی به کارتاژ فرستادوفرمان دادکه در آنجا از قربان کردن آدمیزاد وخوردن گوشت سگ خودداری کنند .))
فیثاغورس در سیاحت نامه خود می نویسد ((پیش بینی من این است که مشارکت در باریان دراین اسرار وحضور آنان دراین اعیاد به جای انگبین خون آدمی جانشین خواهد شد .))
بامدادان نفس حیوان کرده قربان در منا لیک قربان خواص از نفس انسان دیده اند (خاقانی )
تایید دیگری که می توان بر تصور وحتی وجود قربانی انسان ارائه کرد ،ماجرای قربانی شدن اسماعیل (ع)است هر چند این قربانی انجام نشد اما از بازتاب گسترده آن در متون ادبی می توان استنباط کرد که این قربانی ها مورد پذیرش وسازش فرهنگ باستان بوده است .
فرخش باد عید ،آن که به عید کارد بنهاد بر گلوی پسر (فرخی سیستانی )
· آرزوی قربان شدن
قربانی کسی بود که از روی میل وقربت داوطلب شهادت می شد زیرا اگر به مرگ طبیعی می مرد مردار محسوب می شد ودر خور وصال نمی بود .
عید قربان وعید نوروز در آثار باقی مانده ادب فارسی یکی می شود واین در هم آمیختگی بدون ارتباط نیست .
مانده جانی با مجیر ،ازوی بی محابا کن قبول کو به از جان ازبرای عید تو قربان نداشت
(مجیرالدین بیلقانی )
چون کشتن عشق زندگی ابدست خون خودرا بکن درین عشق حلال
(سلطان ولد)
گر در غم ودررنجم ،درپوست نمی گنجم کز بهرچوتوعیدی قربانم وقربانی
(مولوی)
عید شد بخرام تامدهوش وحیرانت شوم خنجر عاشق کشی برکش که قربانت شوم
(هلالی جغتایی )
· کشتار دسته جمعی عاشقان
آنچه از اشعار باقی مانده بر می آید ،می توان برداشت کرد که مهریسنان که داوطلب قربان شدن بودند در صبحگاه اول فروردین در قربانگاه جمع می شدند ،ساقی عاشقان برای اینکه
مرگ رابرای آنها آسان کند نوشابه ای به آن ها می خورانید که در مستی وبیهوشی فرو روند این احتمال میرود در دوران بعد اینکه به گوسفند قبل از کشتن آب می دهند بقایایی از همان باور باشد .
به نظر میرسد پس از مدهوشی عاشقان، قاتل آنان دست هایش را به خضاب خون رنگین میکرد .
ترا به تیغ چه حاجت ،که قتل جانبازان کنی به ساعد سیمین وپنجه مخضوب (خواجو)
رنگ خون ما نخواهد رفت از دستش کلیم این حنا تاهست کی از یاد قاتل می رویم
(کلیم کاشانی )
این رسم کمابیش در مراسم استقبال از بزرگی یاحجاج به گونه ای دیگر هنوز باقی است که مقداری از خون قربانی را به اتومبیل شخص می پاشند یا اینکه حاجی باید از روی خون عبور کند وکفشش خونی شود .
قصاب عاشقان کلاهی بر سر می گذاشته وپر رنگینی به کلاه می زده وسوار بر اسب جولان کنان می تاخته وسپس داوطلبان قربانی را قربان می کرده تا قربانی ها را از زندان تنگ تن رها کند وبه جاودانگی برساند. آنها بر این باور بودند که جسم وماده محکوم به زوال ونیستی است .اما هر گاه با شهادت جسم را فدا کنی به کمال می رسی وجاودانه می شوی .
بهر قتل عاشقان پر بر سر گلگون زدی در صف خوبان به خونریزی علم افراشتی
(آصفی هروی )
برعید گاه ار بگذرد چوگان به دست ازلاله رخ جزتن نشایدخاک ره ،جز سر نزیبد گوی او
(جام )
مثل است اینکه بود مردن بایاران عید کشت غم وامق ومجنون ،توبکش نیز مرا
(کمال خجندی )
عید شد وعالمی کشته جولان ترا تاکه قبول افتد زین همه قربان ترا
(جامی )
· قاتل صاحب نظران
قربانیان نسبت به قاتل خود احترام خاصی قائل بودند زیرا اوآن هارا از رنج زندگی مادی می رهانده وبه مقام وصال می رسانده است
مرا هر آینه روزی قتیل عشق بینی گرفته دامن قاتل به هر دودست ارادت
(سعدی )
آن را که حدیث عشق دردل گردد باید که زتیغ عشق بسمل گردد
درخاک تپان تپان رخ آغشته به خون برخیزد وگرد سر قاتل گردد
(ابوسعید ابی الخیر )
به خون سعدی اگر تشنه ای حلالت باد که در شریعت مانیست حکم بر قاتل
سهل بود آن که به شمشیر عتابم می کشت قتل صاحب نظر آنست که قاتل برود
(سعدی )
عشق ا و قاتل است وما مقتول جان عالم فدای قاتل ماست
(شاه نعمت الله ولی )
اندکی صبر کن ای قاتل صاحب نظران تازمیدان غمت کشته بسیار آرند
(فروغی بسطامی )
· قصاب عاشقان
در مسلخ عشق داوطلبان قربانی شربت دیدار (شیره هوم )رانوشیده ودر حال مستی به رقص وپایکوبی می پرداختند تازخم شمشیر قصاب بر آنها آسان باشد وخود رابه شمشیر قصاب می زدند
هر گه لبم به دور لب جام می رسید گویی سری به خنجر قصاب می زدم
(فیضی دکنی )
قصاب منی ودر غمت می جوشم تاکارد رسد به استخوان می کوشم
رسم است ترا که چون کشی بفروشی از بهر خدا اگر کشی مفروشم (مهستی گنجوی )
· جلاد عشق
منم آن سیر زجان گشته که باتیغ وکفن به در خانه جلاد غزل خوان رفتم (عرفی )
نام دیگری که در ادب فارسی برای قاتل عاشقان به کار رفته است "جلاد "است جلاد همانند قصاب از محبوبیت خاصی برخوردار بوده است زیرادوست ودلسوز است جلاد ارزشی به اندازه عشق دارد زیرا عشق نیز جلاد پیشه است .
گوخون مراریز چو جلاد به شرطی کزروی خودم دیده چو جلا د نبندد
(جامی )
زبس مشتاق برفرمان عشقم برهلاک خود به خون غلتم چودست وخنجر جلاد برخیزد
(طالب آملی )
· صیاد عشق
گر می کشدم یار کلیم این نه زخصمی است صیاد به دل کینه ی نخجیر ندارد (کلیم )
آنچه از اشعار باقی مانده بر می آید آن است که قربانی صیاد خود را ایزد گونه می بیند وبردست اوبوسه می زند وخاک رهگذار اورامی روبد زیرا هم اوست که اورا از مردار شدن می رهاند .
گر عاشق صادقی زکشتن مگریز مردار بود هر که اورانکشند
چه منت باشد از صیا د بی رحم که پای مرغ بسمل کرده بگشاد (کمال خجندی )
ای فلک صیدی که افکندی به تیرت کشته شد بوسه ای بر دست این صیادحکم انداز ده
(عرفی )
ناله ام بسیار بی رحمانه بر آهنگ زد سخت می تر سم به رحم آرد دل صیاد را (صائب)
سر چه باشد که دل وجان بنشانید به ذوق هر چه دارید نثار ره صیاد کنید
(حزین لاهیجی )
· خون بهای کشتگان عشق
کشتگان عشق اگر دستی برون آورده اند خون بهای خویش در دامان قاتل کرده اند
(صائب )
تایید دیگری که می توان ارایه کرد که قربانی در آیین مهر پرستی جنبه مذهبی داشته این است که از قاتل خون بها یادیه درخواست نمی شده است بلکه مورد احترام ونجات بخش بوده است .
بر کشته دیت باشد ای شادی این کشته صد کشته ی هودیدم ،امکان یکی هی نی (مولوی )
مرا یاری است گر خونم بریزد نیارم خواست از وی خون بهایی (عراقی )
هر آدمی که کشته شمشیر عشق شد گوغم مخور که ملک ابد خون بهای اوست (سعدی )
گر شدم کشته بدانید که در مذهب عشق خون بهای من دلسوخته بر قاتل نیست (خواجو )
خون بهای مرغ دل دانی بر صیاد چیست اینکه بگذارد به خون خویش بال وپر زند (کلیم )
درویش مکن ناله زشمشیر احبا کین طایفه از کشته ستانند غرامت (حافظ )
کشته ی عشق اوشدیم ولیک ما ازو خون بها نمی طلبیم (شاه نعمت الله )
· آرزوی دیدار قاتل
در کشتن محکومین معمولی چشم آن ها را می بندند تاقاتل خود را نبینند ،اما در قربانی انسان در آیین مهر پرستی داوطلب های قربانی آرزو داشتند که روی قاتل خودراببینند ،از اینکه چشم آن هارا در هنگام قربانی می بستند ناخشنود بودند زیرا دوست داشتند منجی خود را ببینند
بنمای به گاه کشتنم روی تا خون منت حلال باشد
رو به گاه تیغ راندن سوی قربانی بدار تا مگر جان دادن آن بیچاره را آسان بود
(امیر خسرو دهلوی )
دیده قربانیان پوشش نمی گیرد به خود چشم حیران مرا می بندی ای قاتل چرا (صائب )
حجاب عشق اگر چشم مرابندد دم کشتن چنان نالم که دست وتیغ قاتل برهواماند (صائب )
قاتل من چشم می بندد دم بسمل مرا تابماند حسرت دیدار او دردل مرا (آصفی هروی )
· می مغان
حمله شیر یاسه کن ،کله خصم خاصه کن جرعه خون خصم رانام می مغانه کن
(مولانا )
همان گونه که یاد آور شدیم آیین قربانی در کیش مهر در روز نخست فروردین انجام می شده است وروحانی این دین (مغ )نامیده می شد. گویا نوشابه ای که قربانیان می نوشیدند ساخته دست مغان بوده است این نوشابه از ترکیب خون قربانی وشیره هوم ساخته می شده است .
معادل این ترکیب در آثار زبان فارسی به صورت می مغان ،می مغانه ،باده مغانه ،باده مغانی ،خمر مغانه ،شراب مغانه ،جام مغانه ،نبید مغانه می توان باز شناسی کرد .
بامی تلخ مغانه دامن اخلاص گیر آز را بر روی آن قرای دعوی دار زن (سنایی )
عاشقان خنده برزمانه زنند چنگ بر باده مغانه زنند (سنایی )
بردل اوسرد گشت لحن مغنی وز کف او فردشد نبید مغانی (ادیب صابر )
تویی خمار ومن مخمور عشقت بیا درده مرا خمر مغانه (سلطان ولد )
درین بزمگه چند عاقل نشینی زصوت اغانی وجام مغانه (جامی )
می مغان مخور امشب که تاخوری فردا سپیده دم زکف ساقیان شراب طهور (فضولی )
جام برکف حکایت یار به شراب مغانه می گفتم
زمی مغانه امشب کم وبیش هر چه باشد بدهید ای حریفان مدهید انتظارم
(کمال خجندی)
· می باقی
نوشابه ای که در این آیین به عاشق خورانده می شد در دوره زردشت وگشتاسب ممنوع می شود ونوشابه دیگر ی به نام "زور "که غیر مسکر بوده جانشین آن می گردد . در دین زردشت قربانی نیز دیگر انسان نیست بلکه "گاو" قربانی می کردند .
نوشابه ومراسمی که زردشت جانشین آیین قربانی مهر یسنان کرد هرگز نتوانست آن باورها وخاطره هارااز یاد مهر یسنان ببرد .بقایایی از این تصور را در کاربرد های" می باقی " می توان استنباط کرد ،زیرا ازین کاربردها چنین بر می آیدکه براق عشق نوشنده ی می باقی به سوی ملکوت روانه شده واز حبس زمین آزاد می گردد ،بقیه عمر رانثار یاران کرده واز جیب عدم سر برمی آورد .
معادل هایی که از می باقی می توان در ادب فارسی باز شناسی کرد :شراب بقا ،خمر بقا ،می بقا ،شراب باقی ،باده باقی ،جام باقی ،شربت باقی ،می جاودانی ،می جاوید ،باده پایدار ،باده نوشین ،شراب جاودانی و...
زان می که شراب جاودانی است بخور سرمایه عشق این جهانی است بخور
سوزنده چوآتش است لیکن غم را برنده چوآب زندگانی است بخور (خیام )
بخواه باده نوشین ودادوقت بده که روز رفته نگردد به هیچ حال معاد
(ظهیر فاریابی )
ای ساقی باده بقایی از خم قدیم گیر آن را
رطلی زمی باقی کز غایت راواقی هر نقش که اندیشی دردل به توبنماید
از شراب صرف باقی کاسه سر پر کنید فرش عقل وعاقلی از بهر لله پر کنید
عرضه کند هردمی ساغر جام بقا شیشه شده پر زلطف ساغر او مال مال (مولوی)
· عید جمال
هر کجا عید جمالش بنماید آنجا زود قربان شوودیگر سخن از عید مگو (قاسم انوار )
نام دیگری که می توان برای عید قربان در آیین مهر یسنان باز شناسی کرد "عید جمال " است وجه تسمیه ی آن احتمالا بدین سبب است که مهر یسن در صبح نخستین روز فروردین ماه به محض دیدن جمال خورشید پس از نوشیدن شربت وصال آماده قربانی می شده است .
در اثار ادبی ترکیب عید جمال باسابقه ذهنی که از قربانی انسان هاست یاد آور همان عید قربان مهر یسنان می شود .دراین کاربرد ها معمولا عبارت دیدن جمال یار وقربانی شدن هم آهنگی دارد .عید رخسار وعید دیدار نام های دیگری برای همین عید است .
عید من است روی تو ای شهسوارحسن خوش آن که برجمال توبینم عید جمال(فیضی دکنی )
عیدجمال توبود عیش ووصال توبود عشق نهال تو بود ناز مکن ناز مکن (سلطان ولد)
· عید رخسار
عید رخسار تو کو تا عاشقان در وفایت جان ودل قربان کنند (حافظ )
باشد به جهان عید همه ساله به یکبار همواره مراعید زرخسار تو هموار (قطران )
رخسار خوش تو عاشقان را خوشتر زهزار عید و نوروز (عراقی )
روی تو عید نیکبختان است بیدلان گوسفند قربانی (اهلی شیرازی )
غم از دل می زداید چون صباح عید رخسارت
نماز عید واجب می کند برخلق دیدارت (صا ئب )
نام دیگری که بر این آیین متصور می شود عید رخسار ،عید دیدار وعید وصال است که در ادب فارسی نمود پیدا کرده است
به وصلت عید می سازم ولیکن نیست قربانم
وگر رحمی کنی برمن مرا قربان من سازی (نظامی )
عید وصل است و نیست قربانی
غیر جانم که لایق عید است (شاه داعی )
عید دیدار تویک روز نصیب جان شد
عمر ها رفت که ما منتظر آن دیداریم (قاسم انوار )
· بزم وصال
در این عید قربان شاید مراسمی شبیه جشن هایی که برای عروسی ها برگزار می شود برپا می شده است که باساز ودهل وپایکوبی وآواز خوانی به عید گاه می رفته اندو ترکیب بزم وصال در ادب فارسی باز مانده آن آیین باشد .
نشد از بزم وصل خوبرویان نصیب بخت من جامی دریغا
رو در بر اوسرمست از عشق رخش زیرا
در بزم وصال او هشیار نمی گنجد (عراقی )
در بزم وصال خوش نشستیم
وز ننگ فراق یار باز رستیم (امیر خسرو)
· خطیب عشق
مهمترین بخش از آیین قربانی در روز نخست فروردین مراسم خطبه خوانی بوده است . خطیب عشق با لباس حریر زرد رنگ ودستبند های مرصع وتاج زرین وانگشتری یاقوت سرخ در عیدگاه حاضر می شده در حالی که مجمر ها از عود وکندر وسپند می سوخته دعای ویژه عید را می خوانده است .در دوره های بعد همین مراسم بوده ولی قربانی "گاو "بوده است
خطیب عشق نداکرد بازبان فصیح که خلق جمله مریضند وعاشق است صحیح (فیض )
این مراسم هنگامی انجام می شد که خورشید در شرف خود یعنی نزدیک ترین فاصله به زمین رسیده بود آن گاه گاوها را تکبیر گویان وبا فریاد های شادمانی قربانی می کردند .
کو فریدونی که گاوان راکند قربان عید تامن اندر عیدگه الله اکبر گویمی (عطار )
این مراسم را به نام " شمسیه " یا " تسخیر آفتاب" در دوره ها ی متاخر داریم که در نفایس الفنون محمد آملی جلد سوم به طور مفصل بیان گردیده است .
· انقلاب جمشید
آری تا انسان بوده همواره عاشق خالق خود بوده ودر تهذیب نفس می کوشیده تا خود را لایق وصل خداوند کند تا به عرش کبریایی او گام بردارد اما در هر دوره ای آیین های متفاوتی برپا می شده ورسالت انبیا همین بوده تا مردم را به راه راست هدایت کنند مردمی که به را ه بوده اند اما نه راه راست ،در تمام اقوام وملل گذشته آیین های قربانی وتقرب به درگاه خالق بوده وطبق روایات ابتدا هابیل وقابیل مامور شدند تا قربانی کنند وهابیل آن است که تاپای جان ایستد .
گاه زور مداران از همین احساسات پاک مردم سوء استفاده می کردند وخود را خدا می نامیدند تا هرگاه خواستند ملت خود رابه قربانگاه آز وزیاده خواهی خود بکشند وکاهنان هرگاه خواستند به خواسته های نامشروع خود برسند از این طریق کسب مشروعیت کنند .
آن چه که از نوشته های قابل اعتماد بر می آید یکی از نهاد های احتمالا شش هزار ساله ایران باستان که تا این زمان برجای مانده وهمچنان مورد توجه خاص وعام قرار دارد جشن نوروز است .در اوستا که کهن ترین سند تاریخ وفرهنگ ایرانیان است از جشن نوروز هیچ اشاره ای دیده نمی شود .در شاهنامه فردوسی نیز اطلاع قابل توجهی به دست نمی آید .
اما از آثار مانده از کتب فرهنگ وتاریخ ما از جمله تاریخ ثعالبی ،آثار الباقیه ،مروج الذهب ،
تجارب الامم و...چنین بر می آید که در دوران قبل از جمشید پیشدادی جامعه ایران دیوسالاری بوده است ودیوان فئودال هایی بودند که مردم را به بیگاری می کشاندند واز فرط پرخوری به هیضه دچار بودند.
جان از درون به فاقه وطبع از برون به برگ دیو از خورش به هیضه وجمشید ناشتا
(خاقانی )
مردم زیر فرمان دیوان نیز به فساد اخلاقی دچار بودند که الناس علی دین ملوکهم وبه افراط وتفریط مبتلابودند . جمشید علیه این نظام فاسد به مبارزه پرداخت وپس از سال ها پیکار ونبرد بی امان بر دیوان پیروز شد تا دیوان به خدمت جمشید در آمدند .
جمشید این پیروزی بزرگ راجشن گرفت وروز اول فروردین رابرای این جشن سیاسی خود قرار داد .در این ماه جشن های مذهبی دیگری نیز برپا می شد که قبلا یاد آور شدیم .جمشید این جشن ها را در هم آمیخت واز این آمیختگی روزی بس بزرگ وجشنی بس باشکوه به نام جشن نوروز بنیاد نهاد .در نخستین روز جشن ،آزادی ،مساوات وعدالت رابه مردم بشارت داد از آن پس جنگ وستیز از میان مردم برخاست .جمشید کارهارامیان مردم قسمت کرد .هرگروهی راشغلی داد وکشاورزان استقلال پیداکردند وجامعه دیو سالاری راواژگون کرد .این انقلاب به سود طبقات مستضعف جامعه بوده است .به همین دلیل مردم بسیار شادی کردند وهم کیسه قارون وهم کاسه سلطان شدند .
عید آمد وعید آمد یاری که رمید آمد عیدانه فراوان شد ،تاباد چنین بادا
درویش فریدون شد ،هم کیسه قارون شد هم کاسه سلطان شد ،تاباد چنین بادا (مولوی )
ازاین قرار جشن نوروز جشن ملی ومردمی بود .وبدین سبب بود که بر تخت اوگوهر افشاندند وپای کوبی کردند وآن روزرا نوروز خجسته نامیدند .
جهان انجمن شد برتخت او شگفتی فرو مانده از بخت او
به جمشید بر گوهر افشاندند مران روز را روز نو خواندند
چنین جشن فرخ ازان روزگار بمانده ازان خسروان یادگار
زرنج و ز بدشان نبد آگهی میان بسته دیوان بسان رهی
به فرمان مردم نهاده دوگوش زرامش جهان پر زآواز نوش (شاهنامه )
از دیگر کار های جمشید دگرگون کردن آیین قربانی انسان است که در روز نوروز قربانی را دشمن قرارداد که یاد آور شدیم . قبل از جمشید اصلاح گرانی همچون هوشنگ وتهمورث نیز بودند اما این جمشید است که پیروزی نهایی راکسب کرد وپس از پیروزی دین پاک اجداد خود رااحیا نمود (لفظ پیشدادی یعنی پیش از همه به عدل وداد پرداختند )وهمچنانکه از نام نوروز برمی آید (روز نو وآیین نو)نماینده آن است که دیدگاه های نوینی نیز بر دین اجداد خود افزوده است .اما هر چه بوده به نفع مردم بوده که از استقبال این چنینی برخوردار گشته است که حتی با آمدن دین زردشت وپس از آن که حتی نام بردن از جمشید ممنوع بوده آیین او باقوت قبلی پا برجا بوده است .
این که چرا جمشید روز اول فروردین را انتخاب نمود به دودلیل می تواند باشد .یکی این که این روز مقدسی برای ایرانیان بوده ودیگر این که از نظر نجومی این روز روز اعتدال طبیعت است .شب وروز باهم برابر ،هوا نه سرد ونه گرم است ودر فرهنگ باستانی ایران ازارج ویژه ای برخوردار بوده است .برای برپایی عدالت باید همگام با عدالت روزگار بود
به نظر منجمین این روز بیت الشرف خورشید است وبه همین سبب عید نوروز را عید شریف وایام شریف نیز نامیده اند .
خجسته باد برو مهر گان وعید شریف دلش به عید شریف وبه مهرگان مسرور
(فرخی سیستانی )
از ترکیب های دیگری که با خورشید وعدالت آن پیوند دارد :خورشید عدل ،سپهر عدل ،خورشید داد،بهار عدل و... است که در آثار ادبی به وفور دیده می شود .
ای نوبهار عدل مرا بینوا ممان وی دور روزگار مرا بال وپرمشکن (سلمان ساوجی)
من زبیدادتو خواهم گشت روزی دادخواه
تامگر دادمرا خورشید داد ودین دهد (سروش اصفهانی )
ای چو خورشید فروزنده عالم به جمال
عدلت افکنده بساطی به بسیط عالم (سوزنی سمرقندی )
آن آسمان عدل که از پاس حفظ او آتش به پرنیان نرساند همی ضرر (شفایی اصفهانی )
در روز نوروز جمشید آرزوی نیاکان خود که برقراری عدل وداد بوده را پس از اسارت دیوان وبرچیده شدن نظام فئودالی با آیین ویژه همراه ساخت وسالیان دراز است که مردم در این روز به همدیگر شادباش می گویند و آرزو می کنند که صد سال به این سال ها باشد .
تهیه وتدوین :فاطمه شانه
دبیر زبان وادبیات فارسی
دبیرستان نمونه مهشید مصلی نژاد
ناحیه یک مشهد فروردین 85
فهرست منابع ومآخذ
1- نوروز جمشید ،دکترجواد برومند سعید ،تهران ،انتشارات توس ،1377
2- آثار ادبی :
الف :شاهنامه فردوسی ،تهران ،انتشارات امیر کبیر ،1343
ب :خسرو وشیرین ،نظامی ،وحید دستگردی ،تهران ،کتاب فروشی اقبال
پ: ترجمه آثار الباقیه ،ابوریحان بیرونی ،اکبرداناسرشت ،تهران ،ابن سینا ،1352
ت : ولد نامه :سلطان ولد ،جلال الدین همایی ،تهران کتاب فروشی اقبال 1315
3- سیاحت نامه ،فیثاغورس ،یوسف اعتصامی ،تهران ،دنیای کتاب ،1363
4- تذکره میخانه ،ملا عبدالنبی فخرالزمانی ،احمد گلچین معانی ،تهران ،کتاب فروشی فروغی ،1367
5- گاه شماری وجشن های ایران باستان ،هاشم رضی ،تهران ،انتشارات فروهر ،1358
6- فرهنگ ایران باستان ،ابراهیم پورداوود ،انتشارات دانشگاه تهران ،2535